Gelderland: de rookworst en andere streeksnacks

Zeker, Gelderland is het transitiegebied tussen patat en friet. Immers, boven de Rijn, Maas en Waal wonen de patat-adepten, daaronder de frietzeggers. Traditioneel is het ook de waterscheiding tussen protestantenland en katholieke gebiedsdelen.

Gelderland herbergt wildgebieden als de Achterhoek en de Veluwe, mosterdstadje Doesburg, palingstad Harderwijk, fruitmekka de Betuwe en eierdorp Barneveld.

In Barneveld wonen 3,2 miljoen kippen, in Ede trouwens zelfs nog ietsje meer. Maar het is niet voor niets dat er ooit een cafetariaformule was met de naam Barnie’s Kipcorner.

De Gelderse rookworst werd mede dankzij de halve warme Hema-worst én koek en zopie op de ijsbaan een snacklegende op zich.

Hoe Gelders de rookworst nou precies is, is niet 100 procent duidelijk. Gezien oude recepten, raakt de rookworst vanaf ongeveer 1760 in zwang.

Voor het roken is houtzaagsel nodig dat niet brandt maar smeult. Wikipedia schrijft: “Gelderland, de enige provincie die in ruime mate over eiken- en beukenhout kon beschikken, werd het meest vermaard om zijn rookworst. Rond 1900 rookte vrijwel iedere boer zelf de worsten na de slacht in de schouw.” Ook werd Veluwse jeneverbes in worstenrokerijen gebruikt.

9 keer Gelderse streeksnacks.

1. Gelderse bamisnacks

Verrassende uitkomst van de Snackquête van dagblad De Gelderlander. De bamischijf is de nummer 3 favoriete snack van de Gelderlanders. Sterker, de afstand tussen de nummers één en twee (frikandel, kroket) is zelfs te verwaarlozen.

De provincie herbergt gekende makers van bamisnacks. Zoals Elite in Neede, de Achterhoek. Maar ook Kruitwagen in Didam, die bamiballetjes maakt volgens een recept uit 1958 van automatiek Beursken in Velp.

Overigens schaft de pot daar ook nog het aloude nierbroodje. De bamibal van eetsalon Marktzicht in Beusichem kreeg van ProFri het keurmerk Met Goud Bekroond.

2. Nijmeegse studentensnacks

Snackspert Eke Bosman noemt dit “het beste broodje hete kip dat ik ooit op heb”. Het gaat om het Broodje Dennis van Partyservice Dennis Milder in Nijmegen. Het is een pistolet met gekruid kippenvlees en speciale kerriesaus. Hij staat sinds 2010 op het menu in de studentenstad.

Een typische studentensnack is broodje Spee. Het is een zacht kadetje met kaassoufflé, satésaus, chilisaus en uitjes. De creatie zou in 2004 door aangeschoten bezoekers van de frietkraam zijn bedacht bij een frietkraam op het Keizer Karelplein.

Het broodje is genoemd naar toenmalig psychologie-student Pieter Spee. Nog een studentenfenomeen uit dezelfde frietkraam: de discodel, een ingesneden frikandel met mayo en discodip.

3. Gelderse Schijf

De Gelderse Schijf is een maaltijdcomponent annex snackburger. Het is een gepaneerd slagerij-product, een dunne hamburgerachtige schnitzel (vaak varkensvlees) van doorgaans zo’n 100 gram.

Op beperkte schaal werd hij in het verleden wel door cafetaria’s verkocht, maar daar is de Gelderse Schijf nu een grote zeldzaamheid. Wel hebben slagers hem her en der hem nog in het assortiment, vooral in de noordelijke contreien van de provincie.

4. Achterhoekse patat-friet

Aviko, in 1962 gesticht door aardappelboeren, staat voor Aardappel Verwerkende Industrie Keppel en Omstreken. Steenderen, tien kilometer van Keppel, werd de hoofdzetel. Er is een tijd geweest dat minstens de helft van alle cafetaria’s in ons land koelverse patat-friet van Aviko serveerde.

De invloed van de internationaal opererende Achterhoekse frietmaker op de snackbranche is niet te missen. Overigens, in Gelderland vind je her en der boerderderijen die zelf patat-friet maken van hun eigen aardappelen, zoals De Stegge in de Achterhoekse buurtschap Miste.

5. Gelderse frikandellen

Integenstelling tot de rookworst, is de frikandel zeker geen Gelders streekproduct. Wel is de provincie die grenst aan Duitsland worst-minded. Gelderland kent niet voor niks de nodige bijzondere frikandellen. Het Wageningse bedrijf Top (foodinnovaties) ontwikkelde een volledig plantaardige, veganistische frikandel.

De Apeldoornse ondernemer Turgay Albayrak kwam op de proppen met de sucukandel, een kruising tussen de frikandel en de populaire Turkse knoflookworst sucuk.

In Winterswijk was bijna vijftig jaar lang de gepaneerde frikandel van bakker/horecaman Willy Hillen een beroemde snack (165 gram, eigen kruiding). Het was bijna een beetje een schnitzel in worstvorm. Uit de buurtschap Woold komt de sikkandel. Het is een frikandel van bokken- en geitenvlees van geitenboerderij De Brömmels.

Ook wordt daar de speksnack geserveerd: zachte kruidige geitenkaas omwikkeld met spek. De speksnack (ook wel: spekkaasje) heeft de vorm van een sjoelschijf en wordt bij voorkeur in de koekenpan gebakken.

6. Frikandelfenomenen

Meer fenomenen uit de Gelderse frikandellenwereld. De frikandel totaal is in 2010 bedacht door een Nijmeegs radiostation. De samenstelling van de frikandel totaal: de ene helft van de opengesneden frikandel wordt gevuld met curry, uitjes en mayo, de andere helft met satésaus. Verschillende cafetaria's in de regio Nijmegen-Beuningen namen de frikandel totaal op in hun assortiment.

Honderd procent officieel is het niet, maar bakkersbedrijf Molco in Wijchen geldt als de uitvinder van het frikandelbroodje. De frikandel in bladerdeeg groeide uit tot de supermarkt- en scholierensnack bij uitstek.

Productontwikkelaar Véronique Jeuken droeg rond 1994 bij Molco haar steentje bij aan het denkwerk. Daarom kreeg zij in 2026 alsnog het Gouden Frikandelbroodje overhandigd tijdens festival Zwarte Cross in Lichtenvoorde.

De Vitesse Frikandel van snackbar 't Beumertje in Arnhem-Geitenkamp stamt uit 2017: het is een frikandel omhuld met ontbijtspek.

Via Frikandella: Op de slotdag van de Nijmeegse Vierdaagse verandert een straat in het Gelderse dorp Vianen in Via Frikandella. Aan wandelaars van de langste route worden dan duizenden stukjes frikandellen uitgedeeld, 17 kilometers voor de finish in Nijmegen.

7. Snackslagerij Elings

“Wauw. Wauw. Wauw!” De superlatieven schoten influencer Eke ‘Snackspert’ Bosman een tijd geleden tekort toen hij bij Frietmakerij Kruimig in Wageningen de kaasfrikandel proefde.

Het gaat om een grillworst van keurslager Elings met de roomkaas Wagenings Roem van een zuivelhuis in de studentenstad. De kaasfrikandel wordt geserveerd met uitjes en mosterdmayonaise.

Slagerij Elings in Wageningen is trouwens een barbecue- en snackmekka op zich. We noemen Wageningse bollen (gemalen varkensvlees, stukjes ham en kaas in ontbijtspek), een krokante gehaktbal en vleesfrietjes, patatreepjes van vlees.

8. Gelderse boerensnacks

Een stel ‘boerensnacks’ van Elite in Neede mag niet onvermeld blijven. Zoals de Boerenbrok, een pittig gekruide langwerpige gehaktsnack van 150 gram. Maar ook maakt Elite sinds jaar en dag de Hete Donder, een gekruide gehaktsnack met een fijne vleesstructuur. Onder de naam Scharfe Braut is hij ook in Duitsland gekend.

Festival Zwarte Cross lanceerde vorig jaar zijn eigen boerensnack, de Tante Rikanto. De Rikanto lijkt familie van de Febo-snack Speciaaltje. Het gaat om een robuuste snack met rul gekruid gehakt, ui en pikante kruiden.

9. Willempie en Kippeling

Sinds jaar en dag verkopen kipformules als Kippie het ook: kippeling. Nee, niet kibbeling, maar de kipvariant daarvan. De term ‘kippeling’ is inmiddels ook omarmd door poeliers, menig restaurant en cafetaria's. Een goede kippeling is gemaakt van stukjes kippendij-filet. Poelier Harbers uit Lichtenvoorde, inmiddels gestopt, lijkt de uitvinder van de kippeling.

Van koninklijke allure is de Willempie die kok Nick Twaalfhoven uit Arnhem in 2013 ontwikkelde. De Willempie bestaat uit een krokant oranje jasje gevuld met Argentijnse steak-ragout, die goed te combineren is met Hollandaisesaus. Twaalfhoven won er een wedstrijd mee in de aanloop naar de kroning van Willem-Alexander en Màxima.

Tot slot nog twee Gelderse vermeldingen. Mede dankzij De Man van de Knakworst in Zupthen (1953-1980) waren knakworsten lang een gewilde snack in cafetaria’s.

Eigentijdse Gelderse snackfolklore: De cafetaria van Michel Hovenkamp in Winssen (dorp bij Nijmegen) maakt furore op TikTok met bijzondere snackgerechten als de Tank, de Berenboot, de Hoovercraft en de Ufo.