In de elfde aflevering van de Frituurwereld-serie over streeksnacks staat Limburg centraal. Zuurvlees, romige warme sauzen, braadharing, frietei, konijn in ’t zuur, rijfkoeken/reifkoeken. Een bloemlezing van specialiteiten.

Land van appelstroop, frituurbroodje nonnenvot, asperges en maanvormige krombroodjes. Kersenland, mosterdstreek. Sinds jaar en dag ook wijndomein. Maar in onze zuidelijkste provincie is natuurlijk geen lekkernij zo alom aanwezig als de Limburgse vlaai.
Het vlaaienambacht gaat vele eeuwen terug. Vroeg in de veertiende eeuw was er al sprake van vlaaienbakkers in de provincie. Toch is de Limburgse vlaai nu pas drie jaar beschermd. Alleen vlaaienbakkers in Limburg, inclusief Belgisch Limburg, mogen hun baksels nog Limburgse vlaai noemen.
Al is friet van veel jonger datum, de frietliefde kan in Limburg aardig wedijveren met de vlaaienpassie. Zeker is dat café-restaurant Venise aan het Bassin in Maastricht in 1865 pommes de terres frites serveerde. Het was patat-friet volgens Brussels recept. Het ging dus vermoedelijk om de dikkere frietstaafjes zoals wij ze nu nog kennen.
15 smaken en zaken uit de Limburgse frituurkeuken.
In Lomm huisde ooit de grootste voorbakkerij van patates frites ter wereld. In 1968 werd deze fabriek van boerenzoon en frietbakker Herman Megens geopend. Zijn merk De Fritesspecialist was een naam die klonk als sprankelend frituurvet. Aviko nam het bedrijf al lang geleden over.
Over friethistorie gesproken. Friture Reitz op de Markt in Maastricht is de oudste nog bestaande frietzaak van gans het land. Omdat hierover enige twijfel bestond, hebben de eigenaars recentelijk opnieuw uitputtend archiefonderzoek laten verrichten.
Het onomstotelijke bewijs: friet bakt Reitz sinds 1909.
Zeker, de liefde voor friet zit diep in Limburg. In zijn scriptie Regionale identiteit uit de frituur schrijft Tobias Jasper van Slooten naar aanleiding van een oude dagbladpublicatie: “In 1901 behoorde friet tot een kenmerkend onderdeel van de identiteit van een Limburger. Friet was voor een journalist van de Delftsche Courant in elk geval een element uit de cultuur van Limburg dat als typerend gold.”
Limburg heeft het grootste aantal frietzaken per inwoner, Limburgers zijn de meest fervente frituurbezoekers. Het weekeinde start niet zelden met een vrijdagse frietmaaltijd.
Hoewel ook Limburg een periode kende dat ambachtelijke friet minder vanzelfsprekend was, betrekken weer veel frietzaken gesneden en/of geschilde aardappelen van lokale boeren. En ja, her en der wordt nog traditioneel in ossenwit of ander rundvet gebakken. Zoals bij Reitz in Maastricht, zoals bij Koala Express in Venlo.
Reifkoeken, rijfkoeken, reibekuchen. En frituur Friconda in Brunssum heeft ook het mini-rijfkoekje Rijfje. Deze gefrituurde aardappelkoek is als snack in de rest van Nederland zelden of nooit te vinden in de frietzaak. In Limburg, zeker in de zuidelijke streken, zit hij standaard in het assortiment.
De rijfkoek is wellicht een erfenis uit de Joods-Duitse keuken. Katholieken aten hem graag op vastendagen, als ze geen vlees mochten eten. Over katholiek snacken gesproken: een fenomeen in Steyl is broeder Heinz Helf. Op evenementen in het kloosterdorp serveert de negentiger nog altijd reibekuchen én zijn eigen kloosterfrietjes.
Is er een link met sauerbraten? Hoe het zij, zuurvlees is al zeker anderhalve eeuw ingeburgerd in Limburg. Van familie tot frituur, van frituur tot familie kan de receptuur verschillen. Vaak wordt tegenwoordig rundvlees gebruikt. Maar sommige frituren zweren nog bij origineel paardenvlees.
Azijn, peperkoek/ontbijtkoek en appel/perenstroop behoren tot de ingrediënten. Geen wonder dus: zuurvlees smaakt eerder lobbig zoet dan zuur. Over zuurvlees zei een Maastrichtse frietbakker ooit in vakblad Snackkoerier: “Je kunt een Maastrichtenaar praktisch alles afpakken. Zijn humeur zal er niet onder lijden. Hij is echter zichzelf niet als je hem berooft van z’n pinteke en z’n patatteke zuurvlees.”
O ja, patates-frites met zuurvlees wordt niet zelden gewoon ‘frietje saus’ genoemd. In Noord-Limburg is vaker sprake van frietje stoof of friet stoverij en zijn de recepturen niet zelden hachee-achtiger.
Een typisch seizoensgerecht in de nodige frituren is knien in ’t zoer. Ofwel: konijn in het zuur. Het staat in de herfst en winter op het menu van menige frietzaak, vooral in Noord-Limburg. Het wildkonijn is langzaam gestoofd en gegaard. Ook hier geldt: de saus is eerder zeut dan zoer.
Verder zijn gebraden hele en halve haantjes in Limburgse frituren nog royaal verkrijgbaar, juist vooral in de zuidelijke streken. Noord-Limburg kent dan weer zwarte kiep of zwarte kip. Het gerecht is ontstaan in Venlo. Het kruidige kipgerecht dankt zijn donkerbruine, soms bijna zwarte kleur aan ketjap/sojasaus. Een echte Indo-Limbo specialiteit.
Naast de stoofsaus voor zuurvlees, zijn warme sauzen ook verder royaal present in Limburgse frituren. Niet zelden tellen ze op tot een stuk of 5 à 7. Je moet dan denken aan sauzen als jäger/jagersaus, pepersaus, zigeunersaus, champignonroomsaus, stroganoffsaus, goulashsaus en uiensaus. Sommige frituren hebben daarnaast eigen recepturen voor nog andere roomsauzen.
En natuurlijk staat satésaus op het menu. Frituurzaken maken gebruik van kant-en-klaar ingekochte sauzen, maar vrijwel altijd hebben ze ook wel enkele sauzen uit eigen keuken. De sauzen worden op z’n Duits gebruikt. Dus als topping voor schnitzels (in veel frietzaken present), maar ook voor op de friet en desgewenst bij de snacks. Soms worden de warme sauzen ook koud gegeten.
Vakvereniging ProFri lauwerde enkele Limburgse snacks met het keurmerk Met Goud Bekroond. Zoals de Duitse gehaktbal, het halve haantje en de sjaslik van Snackpoint Susteren (voorheen Zöstere). Bij Happy Frites op station Klimmen-Ransdaal kregen zuurvlees volgens familierecept en de kipsaté/satésaus uit eigen keuken het keurmerk. De frietzaak pal aan het spoor is bovendien landelijk bekend vanwege zijn keur aan loaded frikandellen.
Het Smulhuis in Brunssum, anno 1948, is van oudsher fameus in de regio. Met Goud Bekroond werden de geitenkaaskroket, rundvleeskroket en truffelchampignonkroket. Maar ook de huisgemaakte bamibal, loempia én Limburgse Koudeschotel zijn gelauwerd door de ProFri-keurmeesters. De koude schotel, een streekgebonden salade met vaak aardappel en rundvlees, is trouwens in Noord- en Zuid-Limburg een fenomeen op zich.
In 1959 verkocht automatiek Piccadilly in Venlo zijn eerste frietei, een half ei in een jasje van paneer. Hoewel een snackmaker uit Oostzaan probeerde een friet-ei met stukjes ei landelijk te vermarkten, bleef Piccadilly’s frietei de norm. Je treft het ambachtelijke frietei uit de Venlose keuken aan bij menig ander horecabedrijf.
Vooral in Noord-Limburg is de snack vaste prik. Maar ook elders in de provincie wordt het frietei van de Mie, Toon, José en Hans Schreurs gegeten. Het frietei is zelfs literair geduid en berijmd. De Venlose dichter-schrijver Sef Derkx schreef het prachtige verhaal De saga van het frietei én dichtte over het gepaneerde halve ei.
De Spoetnik is de berehap op z’n Limburgs. Niet zelden worden de uiringen en gehaktschijven trouwens zonder prikker geserveerd. De berehap kent veel geestelijk vaders. Zo was Jan Thielen er met zijn frietkot in Melderslo vroeg bij. In de periode 1970-1974 had hij trek toen hij van een bruiloft kwam.
Hij schoof uiringen en de schijven van een gehaktbal om en om aan een stokje dat hij uit zijn heg had geplukt. Thielen vernoemde zijn creatie aanvankelijk naar de televisieserie Catweazle.
Limburg heeft een grensoverschrijdende worstencultuur. Veel frituren verkopen braadworsten, soms ook bokworsten. Des te zuidelijker je komt, des te vaker is ook de Belgische frituurworst cervela van de partij. Ook Belgische fenomenen als friet met piccalilly en de Bicky-burger zijn her en der in Limburg present.
De frituurworst des vaderlands, de frikandel, ontbreekt natuurlijk niet. Sterker: het stroomgebied van de Maas en de omliggende streken kun je wel ‘frikandellenvallei’ noemen. Immers, in Maastricht (Mora) en bij Venlo (Mekkafood) worden miljoenen frikandellen gemaakt. Neem je de frikandelfantasie wat ruimer dan alleen Limburg, dan reikt de Nederlands-Belgische vallei tot aan frikandellenfabrieken in Bocholt (Beckers), Hamont (Vanreusel) en Helmond (Van Lieshout).
Weliswaar komt Cora uit Amsterdam, Mora is zo Maastrichts als de Mastreechter Staar. De invloed van Mora op onze snackcultuur is, zowel thuis als buitenshuis, niet te missen. Vanuit de slagerij van zijn vader bracht Marcel Mourmans, in 1960 de oprichter van Mora, met de brommer de kroketten en loempia’s die hij maakte naar verschillende cafetaria’s in de Limburgse hoofdstad.
Dit ging zo voortvarend dat hij samen met zijn vrouw Robby Ramaekers het bedrijf Mora startte. De naam Mora is dan ook een samenvoeging van Mo van Mourmans en Ra van Ramaekers. Al snel werd de slagerij te klein. In 1972 was de productie zo groot, dat er een moderne snackfabriek in Maastricht werd gebouwd.
De rest is snackgeschiedenis. Inclusief de bestseller Kipkorn. Mekkafood in Venlo baseerde de Cornstick op Mora's Kipkorn. De Noord-Limburgse snackmaker mag niet onvernoemd blijven: als één van de eerste kwam het bedrijf namelijk met halal frikandellen.
Nero’s Snacks is de nieuwe snackmakerij van Angelo Friesen in Castenray, een dorp tussen Venray en Horst. Nero’s debuteerde met twee plantaardige frituursnacks. Ten eerste: krokante pastinaaksticks met een kruidencoating. De andere snack uit Castenray: schorseneren bites. “Dit heb je nog nooit gehad. Een schorseneer als frituursnack,” verkondigt Nero.
Joey Jay Bol van Toko Bopp in Geleen ontwikkelde recent de Balino, een redangsnack met rulle rijst. De Limburgse formule Snackpoint assisteerde bij de eindontwikkeling en nam de Balino meteen op in het assortiment. Toko Bopp is gekend om zijn snacks. We noemen bamirollen, soempia en Indonesische frikandellen en maïsfrikandellen.
Tja. Limburg is dé provincie van snackpausen en smulpapen. Deze lijst met streeksnacksmaken is dus verre van compleet. Tot slot dus maar een bondige opsomming met nabranders.
Het Limburgse concept Snackpoint grossiert al ruim dertig jaar in bijzondere actiesnacks en snackgerechten. 's Werelds eerste mini-hamburger van kweekvlees is in 2013 gemaakt door de Maastrichtse hoogleraar Mark Post. Snackbar Joosten in Venlo-Blerick heeft heel veel snacks uit eigen keuken. We noemen het Bliericks Bumke, een pikante gehaktstaaf met eigen chilisaus.
Naast loaded fries, zijn in Noord-Limburg underlayered fries verkrijgbaar. Bij het Venlose frietje ala (a la Genooi) ligt namelijk een frikandel met zuurvlees/stoofvlees ónder de friet speciaal.
Op culinair festijn Preuvenemint in Maastricht zijn altijd bijzondere snacks te scoren. Zo was Friet Elite dit jaar present met een portie huisgemaakte kalfs-truffelbitterballen.
O ja. In Zuid-Limburg zijn veel frituren vaak pas om 16.00 uur open. Kom je noordelijker, dan is dat meestal rond het middaguur. Dan nog even dit, vooral in Zuid-Limburg verkopen de nodige frituren nog braadharing. Wil je online een uitgebreide Limburgse snackkaart inkijken? Dan is het menu van cafetaria 't Naegelke in Sittard een mooi voorbeeld.
Eindigen we met curry-kruidenketchup. Je zou zeggen, dat is een Duitse saus. Zeker, in Duitsland schoot de rode currysaus al vroeg wortel. De receptuur is bedacht in Duisburg. Maar nota bene door een Brabantse slagerszoon die in Oss is geboren en getogen.
Hoe het zij, snackbartelg Harry Thissen uit Venlo werd in 1967 de importeur van de curry-kruidenketchup van Hela uit Hamburg. Hela maakt in Venlo nu ook al enige tijd zelf sauzen. Enfin, de currysaus wordt in Venlo en omstreken omarmd als een soort van streekproduct. Zelfs zit er sinds jaar en dag in het centrum van de stad aan de Maas een heuse Hela-shop barstensvol sauzen.